Perspektywy europejskie

Transformacja energetyczna w Hiszpanii – Którędy naprzód?

Transformacja energetyczna w Hiszpanii została w ciągu kilku ostatnich lat zahamowana, począwszy od zniesienia w lutym 2013 r. bodźców ekonomicznych dla budowania instalacji OZE nowej generacji. Już w 2008 roku ujawnił się wielki deficyt taryfowy, który w 2012 r. oszacowano na 25,5 miliarda euro. Jego przyczyną było to, że uregulowane ceny energii elektrycznej nie pokrywały w całości kosztów generowania energii elektrycznej. Uwydatniło to konieczność zreformowania systemu wsparcia dla odnawialnych źródeł energii, aby transformacja energetyczna mogła być kontynuowana.

Alexa Mollicchi, studentka na Uniwersytecie w Maastricht oraz Ignacio Fresco Vanzini, Florent Marcellesi, Ekopolityka

Pierwsza europejska dyrektywa w sprawie odnawialnych źródeł energii z 2001 roku zapoczątkowała wpływową rolę Hiszpanii w kształtowaniu i promocji czystej transformacji energetycznej w Europie. Hiszpańskie prawo miało już wyraźnie określony cel 12% udziału energii ze źródeł odnawialnych w koszyku energetycznym kraju do roku 2010. Gdy dyrektywa weszła w życie, Hiszpania nie musiała właściwie dokonywać żadnych zasadniczych zmian w swoim prawodawstwie. Przyczyniło się to do stworzenia atmosfery ufności i pewności na hiszpańskim rynku odnośnie ścieżki, którą obrało państwo. Oprócz tego, Hiszpania była pierwszym krajem, który przyjął mechanizmy wsparcia zorientowane na produkcję energii z odnawialnych źródeł energii, głównie taryf gwarantowanych (FIT) oraz premii do cen rynkowych (FiP). Ogólnie rzecz biorąc, aż do 2007 roku hiszpański sektor odnawialnych źródeł energii był w bardzo dobrej kondycji i w latach 2005-2006 wzrósł o 8,9%. Jednak już w tym samym okresie zaczął ujawniać się problem deficytu taryfowego. Spowodowało to zmianę kierunku polityki i uniemożliwiło Hiszpanii ugruntowanie pozycji lidera w tym sektorze.

Dyrektywa dotycząca odnawialnych źródeł energii z 2009 r. ustaliła obowiązkowe cele dla energii ze źródeł odnawialnych i regulacje w trzech różnych sektorach: energii elektrycznej, biopaliw używanych w transporcie oraz ciepłownictwie i chłodnictwie. W pierwszym sektorze Hiszpania odnotowała najbardziej znaczący wzrost. Według informacji rządu Hiszpanii i Komisji Europejskiej z kwietnia 2015 r. udział energii odnawialnej w okresie celów pośrednich 2013-2014 wynosił 37,8% miksu energii elektrycznej, podczas gdy dla ciepłownictwa i chłodnictwa z OZE udział ten wynosił 15,8%, natomiast w sektorze transportu wynosił tylko 0,5%, dużo mniej niż wyznaczony cel 10%. Ogólnie rzecz ujmując, zużycie energii ze źródeł odnawialnych w 2014 r. wyniosło 16,2%, przekraczając znacznie cel 12,09% założony na lata 2013-2014.

Gdyby tendencja ta utrzymała się w następnych latach, Hiszpania z łatwością osiągnęłaby swoje cele na rok 2020. Jednakże kilka czynników, takich jak rozwój kryzysu gospodarczego, brak wiarygodnej strategii energetycznej i łączny deficyt taryfowy na zdumiewającą kwotę w wysokości 25,5 miliarda euro, doprowadziły Hiszpanię do okresu stagnacji, wywołując znaczną niepewność co do możliwości osiągnięcia tych celów.

Aby zmniejszyć koszty energii elektrycznej oraz zredukować deficyt taryfowy, w styczniu 2012 r. rząd wstrzymał środki wsparcia dla nowo wybudowanych elektrowni. Ostatecznie w 2013 r. doprowadziło to do retrospektywnej eliminacji programów wsparcia dla OZE, narażając tym samym na ryzyko ogólne wsparcie dla energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych i blokując dostęp do finansowania nowych elektrowni. Wstrzymanie dotacji dla odnawialnych źródeł energii rząd uzasadnił tym, że deficyt powstał z powodu wysokich kosztów inwestycji w OZE. Jednak do innych ważnych czynników, które przyczyniły się do powstania deficytu, należą systemy pomocy dla elektrowni węglowych oraz niedostosowanie taryf energii elektrycznej do rosnących kosztów elektrowni konwencjonalnych przez cały rok 2000. Ponadto w październiku 2015 r. przyjęto nowy dekret dotyczący własnego zużycia energii i opodatkowania (powszechnie znany jako „Dekret w sprawie podatku solarnego”), który prosumenci uznali za ograniczenie ich prawa dostępu do sieci i sprawiedliwej ceny rynkowej. Te nieprzyjazne stanowiska pokazały brak spójności z polityką energetyczną UE na rok 2020 oraz z kompromisem osiągniętym podczas paryskiej konferencji klimatycznej COP21.

W wyniku działań rządu Hiszpania może nie podołać realizacji swych celów krajowych na rok 2020. Jest to rozczarowujące dla producentów energii z OZE, jak również ze względu na pierwotnie silną pozycję, którą Hiszpania posiadała w tym sektorze. Działania te przyczyniły się też do wzrostu cen za energię, prowadząc do niepokojącej sytuacji związanej z ubóstwem energetycznym (około 10% hiszpańskiej ludności nie stać na wysokie rachunki za energię elektryczną). Biorąc pod uwagę znaczenie sektora energetycznego dla gospodarki państwowej, niewątpliwie potrzebna jest wyraźnie sprecyzowana, spójna i długoterminowa strategia energetyczna.

W kraju, w którym poziom zależności energetycznej wynosi 72%, znoszenie środków wsparcia nie wydaje się być decyzją właściwą. Hiszpania powinna zdecydować, jaką politykę energetyczną zamierza realizować, mając na uwadze perspektywę długoterminową. Zamiast tego, Hiszpania wdraża jedynie działania krótkoterminowe w celu złagodzenia skutków kryzysu ekonomicznego oraz zmniejszenia deficytu taryfowego, bez planowania jakichkolwiek dalszych celów.

Rewizja unijnej dyrektywy w sprawie OZE pod koniec 2016 r. oraz działania, jakie należy zainicjować zgodnie z porozumieniem paryskim z 2015 r. mogą zachęcić Hiszpanię do podjęcia kroków w kierunku niskowęglowego systemu energetycznego, takich jak np.:

Utrzymanie audytów publicznych dla deficytu taryfowego

Po wszczęciu przez Komisję Europejską postępowania w sprawie naruszenia, (tymczasowy) rząd Hiszpanii przyjął w lutym 2016 r. pierwszy dekret w sprawie audytów oceniających efektywność energetyczną w dużych przedsiębiorstwach (>250 pracowników). Jednakże w kwestii wygenerowanych długów i rzeczywistych kosztów hiszpański system energetyczny jest czarną skrzynką. Promowanie poparcia dla odpowiedniej reformy i transparentności wymaga dwóch dodatkowych audytów. Po pierwsze – audytu deficytu taryfowego, mającego na celu analizę decyzji politycznych i osób odpowiedzialnych za akumulację deficytu taryfowego oraz ustalenie dokładnej kwoty należnej. Po drugie – w sektorze energii elektrycznej, audytu każdego kosztu przypisanego do taryfy na energie elektryczną, jak również zdefiniowania wytycznych określających cenę za kWh dla różnych taryf na energię elektryczną.

Zniesienie barier prawnych dla zużycia własnej energii ze źródeł odnawialnych

Hiszpania powinna znieść bariery ograniczające konsumpcję własnej energii ze źródeł odnawialnych i wprowadzić system opomiarowania netto, dzięki któremu konsumenci, którzy eksploatują systemy fotowoltaiczne są nagradzani za każdą jednostkę energii elektrycznej wprowadzoną do sieci energetycznej przez ich instalację. System ten istnieje już w wielu krajach w Europie, lecz w Hiszpanii nadal toczą się na ten temat dyskusje.

Zmiana modelu produkcji przemysłowej

Transformacja energetyczna zasadniczo oznacza odchodzenie od wysokiego zużycia energii i wysokiego poziomu emisji CO2 w kierunku modelu opartego na niskim zużyciu energii i niskiego poziomu emisji CO2, który stwarza zrównoważone, dobrze płatne miejsca pracy dla wielu osób. Kluczowe sektory dla „zielonych miejsc pracy” to:

  • rolnictwo – poprzez promowanie rolnictwa ekologicznego i przeniesienie produkcji i konsumpcji;
  • efektywność energetyczna – poprzez lepszą renowację budynków i izolację cieplną, wyposażenie instalacji OZE i instalowanie bardziej efektywnych systemów energetycznych. Środki związane z efektywnością energetyczną mogłyby zaoszczędzić Hiszpanii około 39 miliardów euro do 2050 r.;
  • zrównoważony transport – poprzez promowanie większego wykorzystania przewozu kolejowego towarów z obecnych 3,2% na 10% do 2020 r. Sektor transportu reprezentuje 40% końcowego zużycia energii i generuje 30% emisji dwutlenku węgla, a zatem jest to istotny sektor do rozpatrzenia.

Demokratyzacja sektora energetycznego

Transformacja energetyczna pociąga za sobą większą, demokratyczną kontrolę nad sektorem energetycznym. Tym samym staje się konieczne uregulowanie polityki obrotowych drzwi, czyli karuzeli stanowisk pomiędzy sektorem publicznym i prywatnym. Wysokiej rangi politycy hiszpańscy, np. byli premierzy Felipe González i José María Aznar, związali się z przedsiębiorstwami w tradycyjnym przemyśle elektroenergetycznym. Ten fenomen wyjaśnia wysoki poziom nieufności wobec rządowej polityki energetycznej, ponieważ często prowadzi ona do podejmowania działań korzystnych dla tradycyjnych producentów energii elektrycznej. Aby zerwać z tego typu praktyką, niezbędne jest wprowadzenie odpowiedniej przerwy czasowej, która pozwoli uniknąć konfliktu interesów.

Powyższe rekomendacje mogą przyczynić się do pogłębienia potrzebnej ekologicznie i społecznie transformacji energetycznej i przywrócenia wiodącej pozycji Hiszpanii w sektorze energii odnawialnej.